رحمت خود و راحت مردم چنانچه فرموده در آخر آيه زُيِّنَ لِلنَّاسِ « 1 » اه و ذلِكَ مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا يا اينكه با آنكه دار دنيا براى مقرّبان اسباب قرب است . « و جعل الآخرة على اشارة قرب فى حقيقة البعد » يعنى آخرت را بر اشارهء قرب گذاشته ، كه قرب رحمت پاشد يا قريب به انسان اشاره فرموده در مثل آيهء مباركهء سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ و لِلَّذِينَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَ أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ ( الآية ) و حضور پروردگار قريب است ( و حفّت الجنّة بالمكاره ) « 2 » با اينكه در حقيقت بعد است براى مقربان درگاه و اولياء ( هرگاه مراد از آخرت همان صراط و حساب و بهشت و دوزخ باشد ) و اگر مراد از آن وطن اصلى و مرجع اولى روح باشد كه آن بعيد است براى همه ، مگر پس از عبادات و رياضات ، يا بعد آن بواسطهء گذشتن از هواى نفس و طاعت حق است و آن منوط به ترك هواى نفس و رسيدن به جنت دل است كه نسبت به انسان از دنيا دور تر است « قوله الدّنيا قنطرة الآخرة « 3 » » دنيا پل آخرت است و معلوم است كه دنيا و اسباب خواهش نفس براى اين است كه از اين پل بموطن اصلى برود و آخرت عبارت از موطن اصلى روح است . « وجدت نعيم الدّنيا و الآخرة فى نفس و وجدت مرارة الدّنيا و الآخرة فى نفس » ظاهرا نفس با فتحه فاء باشد كه بمعنى تنفّس است يعنى من يافتم نعمتهاى دنيا و آخرت را در تنفّس واحد كه ثبات و قرار نداشت و همچنان تلخى و زحمات آنها در تنفّس واحد كه ثبات نداشت و نفس با فتحه فاء در اصطلاح عبارت از وقت تروّحى است كه بر سالك حاصل است در وقت استتار و تجلّى پس در وقت تجلى نعيم است و در وقت استتار تلخى و مرارت است و مرارت آخرت همان آتش نفس اماره است بنا بمعنى لغوى نفس و لذت آن رسيدن به عالم دل است و اگر نفس با سكون باشد آن‌وقت مراد از نفس اول نفسى است كه اقبال دارد به دنيا و آخرت مثل اماره و لوامه و صاحبان آن و از نفس دوم مراد نفسى است كه معرض است از دنيا و آخرت مانند مطمئنه و صاحبان آن .

--> ( 1 ) جزء آيهء 12 از سورهء 3 زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ مِنَ النِّساءِ وَ الْبَنِينَ وَ الْقَناطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ يعنى براى مردم آرايش داده شده دوست داشتن لذّتها از زنان و فرزندان و بسيارى زر و نقره - و در آخر آيه مىفرمايد كه همهء اين‌ها ذخيرهء زندگانى دنياست . ( 2 ) حديث نبوى است كه در جامع الصغير نقل شده يعنى بهشت با ناخوشايندها پيچيده شده يعنى صبر بر سختيها و ناملايمات ( 3 ) از گفتار عيسى 4 نقل شده كه فرمود : دنيا پلى است براى آخرت .